Eind oktober 1914 stond het Belgische leger bij Nieuwpoort zwaar onder druk. De Duitse opmars moest worden gestopt en aan de sluizen van de Ganzepoot lag een mogelijke uitweg. Vanaf 29 oktober werd zeewater de IJzervlakte binnengelaten.
De onderwaterzetting van Nieuwpoort werd een van de bekendste gebeurtenissen uit de Eerste Wereldoorlog aan de Belgische kust. Namen als Hendrik Geeraert en Karel Cogge gingen de geschiedenis in. Maar met het openen van de sluizen was het werk niet klaar. Vier jaar lang moesten militairen en burgers blijven controleren, herstellen en bijsturen om ervoor te zorgen dat het water zijn verdedigende functie behield.
Lokale kennis werd plots een militair wapen
Het plan klinkt achteraf eenvoudig: zet de polders onder water en maak het oprukkende leger de doorgang onmogelijk. In werkelijkheid was het watersysteem rond Nieuwpoort ingewikkeld. Kanalen, afvoerwater, sluizen en sassen kwamen samen aan de Ganzepoot. Wie ermee wilde werken, moest weten welke doorgangen op welk moment geopend of gesloten moesten worden. Ook eb en vloed speelden een belangrijke rol.
Precies daarom werden twee burgers onmisbaar. Karel Cogge was toezichter van de Noordwatering van Veurne en kende het netwerk van waterlopen en afvoerkanalen. Hendrik Geeraert was een Nieuwpoortse schipper die wist hoe het materiaal van de sluizen moest worden bediend. Geeraert was geen militair strateeg, maar een man die zijn leven lang met water had gewerkt. In oktober 1914 werd die praktische kennis plots van militair belang.
Samen met militairen werd het sluizensysteem gebruikt om het water gecontroleerd het land binnen te laten. De IJzervlakte liep onder en de Duitse troepen konden hun opmars daar niet op dezelfde manier voortzetten. Het front stabiliseerde zich.
De inundatie moest vier jaar lang blijven werken
Rond de onderwaterzetting van Nieuwpoort groeide later een sterk verhaal waarin vooral Geeraert en Cogge centraal kwamen te staan. Westfront Nieuwpoort benadrukt echter dat zij belangrijke sleutelfiguren waren binnen een veel grotere operatie. Ook de Compagnie Sapeurs-Pontonniers speelde een grote rol.
De onderwaterzetting was namelijk geen eenmalige handeling waarbij enkele sluizen werden geopend en het probleem daarmee opgelost was. Het water moest voortdurend worden beheerd. Het peil moest hoog genoeg blijven om de vijand tegen te houden, maar tegelijk gecontroleerd worden zodat de verdediging zelf werkbaar bleef.
Dat betekende jarenlang zwaar en praktisch werk. Militairen vulden zandzakken, legden loopbruggen aan en herstelden schade na beschietingen. Wanneer het waterpeil veranderde, moest opnieuw worden ingegrepen. Ook de winter maakte het ingewikkeld. Zodra de overstroomde vlakte dichtvroor, ontstond het risico dat het ijs opnieuw een begaanbare doorgang vormde. Daarom werd het ijs stukgeschoten.
Wat in oktober 1914 begon als een noodgreep, groeide zo uit tot een verdedigingssysteem dat vier oorlogsjaren onderhoud vroeg.
Het landschap rond Nieuwpoort werd zelf deel van het front
Voor Nieuwpoort en de omliggende polders waren de gevolgen enorm. Waar voor de oorlog landbouwgrond, waterlopen en verbindingen lagen, ontstond een uitgestrekte overstroomde zone. Het landschap zelf werd een onderdeel van de verdediging.
Die situatie bleef niet enkele dagen of weken bestaan. De inundatie moest tot het einde van de oorlog worden onderhouden en pas bij het eindoffensief van 1918 veranderde de toestand fundamenteel. Nieuwpoort zelf betaalde ondertussen een bijzonder zware prijs. Na vier jaar oorlog bleef de stad grotendeels vernield achter.
Dat maakt het verhaal van de onderwaterzetting dubbel. Militair gezien hielp het water om de Duitse opmars te stoppen. Voor de streek betekende het tegelijk dat een groot deel van het landschap jarenlang veranderde in oorlogsgebied.
Geeraert groeide uit tot symbool van de stad
Voor Hendrik Geeraert veranderden die dagen zijn plaats in de geschiedenis. De binnenschipper groeide uit tot een symbool van het aandeel van gewone burgers in de verdediging aan de IJzer.
Hij overleed op 17 januari 1925 in Brugge en werd daarna met eerbetoon in Nieuwpoort begraven. Zijn naam bleef in de stad aanwezig. Een plein draagt zijn naam, Nieuwpoort liet een reus naar hem maken en in 2013 werd hij verkozen tot Grootste Nieuwpoortenaar aller tijden.
In 2025, honderd jaar na zijn overlijden, zette Westfront hem opnieuw centraal. Het museum maakte zelfs een digitale versie van de schipper waarmee bezoekers via artificiële intelligentie in gesprek kunnen gaan. Zo blijft een man die meer dan een eeuw geleden wist hoe de Nieuwpoortse sluizen werkten nog altijd deel uitmaken van het verhaal van de stad.
De Ganzepoot vertelt nog altijd waarom het hier gebeurde
Wie vandaag aan het Koning Albert I-monument staat, kijkt uit over precies het gebied waar water in 1914 een oorlogswapen werd. Onder het monument bevindt zich Westfront Nieuwpoort. De permanente tentoonstelling werd in 2024 volledig vernieuwd en brengt met originele objecten, historische beelden en persoonlijke verhalen de gebeurtenissen voor, tijdens en na de Eerste Wereldoorlog samen.
Buiten ligt misschien wel het belangrijkste historische object gewoon nog op zijn plaats: de Ganzepoot. Het sluizencomplex maakt duidelijk waarom dit verhaal alleen hier kon gebeuren. Niet omdat Nieuwpoort toevallig dicht bij het front lag, maar omdat mensen er beschikten over een uitzonderlijk watersysteem én over lokale kennis om dat systeem te gebruiken.
Het beroemdste moment kwam eind oktober 1914, toen het water de polders instroomde. Maar het verhaal stopte daar niet. Vier winters en vier oorlogsjaren lang moesten mensen zandzakken vullen, beschadigingen herstellen, sluizen bedienen, het waterpeil bewaken en zelfs ijs kapotschieten.
De zee hielp het front stoppen. Mensen moesten er daarna voor zorgen dat ze dat bleef doen.
