Het begon niet met een geplande zoektocht naar een verdwenen nederzetting. Tijdens graafwerken voor een nieuw politiekantoor in Koksijde merkte een kraanman botten op in de bouwput. De werken werden stilgelegd en archeologen namen het over. Wat daarna uit het zand kwam, bleek veel groter dan een toevallige vondst: hier hadden zo’n 1.300 jaar geleden mensen aan de Vlaamse kust gewoond.
Onder de grond kwamen niet alleen menselijke resten tevoorschijn. Archeologen vonden vier gebouwstructuren, sporen van erven, resten van dieren en planten en een begraafplaats met 47 grafstructuren en 53 skeletten. De site dateert ongeveer uit de periode 650 tot 750 na Christus, eeuwen voordat vlakbij de grote Duinenabdij zou ontstaan.
Twee boerderijen tussen duinen en kustvlakte
De opgegraven gebouwen geven een zeldzame inkijk in het leven van kustbewoners uit de vroege middeleeuwen. De vier constructies lijken te hebben behoord tot twee afzonderlijke erven. Op zo’n erf stonden vermoedelijk telkens twee gebouwen, afgebakend met omheiningen.
Alles wijst erop dat de gebouwen verschillende functies hadden. Er werd gewoond, vee gehouden en waarschijnlijk werden er goederen opgeslagen. Het Abdijmuseum Ten Duinen beschouwt de nederzetting als een landbouwsite waarbij vooral schapen belangrijk waren.
Dat vee was niet alleen interessant voor vlees. Schapen werden in de kuststreek vooral gehouden voor de productie van wol. Die activiteit paste bovendien in een veel groter netwerk rond de Noordzee. De bewoners van dit gebied leefden dus niet noodzakelijk in een volledig afgesloten wereld. Er waren contacten en handelsstromen die verschillende gebieden rond de Noordzee met elkaar verbonden.
Ook planten- en dierenresten bleven in de bodem bewaard. Daardoor kunnen onderzoekers vandaag niet alleen reconstrueren waar gebouwen stonden, maar ook iets vertellen over landbouw en voeding.
Dat maakt deze plek uitzonderlijk. Vroegmiddeleeuwse nederzettingen zijn aan de kust bijzonder schaars en nergens anders langs de Vlaamse kust werd een site gevonden waar bewoning, menselijke resten, grafvondsten en sporen van voeding en landbouw zo samen voorkomen.
Na de huizen kwamen de graven
Op dezelfde plek waar mensen leefden, ontstond later ook een begraafplaats. Archeologen ontdekten in het noordelijke gedeelte van de site 47 grafstructuren met in totaal 53 menselijke skeletten.
Het ging niet alleen om volwassen mannen of vrouwen. Er werden mensen van verschillende leeftijden en beide geslachten begraven. Dat doet vermoeden dat hier één of meerdere familiegroepen leefden, al blijft verder onderzoek nodig om precies te bepalen hoe de bewoners met elkaar verbonden waren.
Sommige graven waren leeg of verstoord. In andere lagen meerdere personen.
Opvallend is dat slechts weinig kostbare voorwerpen met de doden werden meegegeven. Archeologen vonden onder meer messen, aardewerk, kledingaccessoires en een munt. Het waren vooral gebruiksvoorwerpen en geen grote verzameling luxegoederen.
Voor onderzoekers zijn precies zulke kleine vondsten waardevol. Een gesp, mes of aardewerken voorwerp kan iets vertellen over de positie van iemand binnen de gemeenschap en over de manier waarop mensen met hun doden omgingen.
De skeletten zelf vormen uiteraard nog een andere bron. Onderzoek naar menselijke resten kan informatie opleveren over leeftijd, gezondheid, afkomst en familieverbanden. Juist daarom bleef ook na de oorspronkelijke opgraving nog veel onderzoek mogelijk.
Hoe het dorp verdween, weten we niet
Een aantrekkelijk historisch verhaal heeft soms een duidelijke laatste bladzijde. Dit verhaal niet.
Het Abdijmuseum is daar voorzichtig over: we weten niet precies waarom de bewoning verdween.
Er zijn aanwijzingen dat minstens één gebouw door brand kan zijn vernield. De nederzetting kreeg ook met oprukkend duinzand te maken. Rond het midden van de achtste eeuw hield de bewoning uiteindelijk op en werd de plek geleidelijk door zand bedekt.
Het is verleidelijk om daar één dramatisch moment van te maken, maar daarvoor bestaat geen bewijs. Misschien speelden verschillende veranderingen tegelijk een rol. De archeologische resten vertellen ons wat er aanwezig was, maar niet iedere gebeurtenis uit het leven van deze mensen laat een spoor achter.
Wat wél vaststaat, is dat het zand de plek uiteindelijk volledig aan het zicht onttrok.
Eeuwen gingen voorbij.
Vlakbij ontstond later de Duinenabdij. Op het terrein van de oude nederzetting lag in de middeleeuwen een warande van de abdij, een terrein waar onder meer konijnen werden gehouden voor vlees en pels.
De mensen die rond het jaar 700 dezelfde grond hadden gebruikt, waren toen al lang uit het zicht verdwenen.
Zelfs de Romeinen hadden hier al geploegd
Onder de vroegmiddeleeuwse bewoningslagen kwam nog een oudere verrassing tevoorschijn: ploegsporen uit de Romeinse periode.
Dat betekent dat het terrein al vóór de nederzetting uit de zevende en achtste eeuw door mensen werd gebruikt voor akkerbouw. De grond rond het huidige Koksijde blijkt daarmee verschillende lagen menselijke activiteit boven elkaar te bewaren.
Eerst waren er mensen die er in de Romeinse tijd ploegden. Eeuwen later stonden er boerderijen en leefden er families met hun dieren. Daarna werd een gedeelte een begraafplaats. Nog later kwam het terrein binnen de invloedssfeer van de Duinenabdij terecht.
En uiteindelijk werd er in onze tijd een bouwput gegraven voor een politiekantoor.
Precies daardoor kwam het verleden opnieuw boven.
Eén oplettende kraanman veranderde een bouwwerf
Misschien is dat het mooiste detail aan dit hele verhaal. De vroegmiddeleeuwse nederzetting in Koksijde kwam niet aan het licht omdat archeologen vooraf exact wisten wat ze zouden vinden.
Een kraanman zag tijdens zijn werk menselijke botten.
De werf werd stilgelegd. Daarna kwamen specialisten kijken en veranderde een gewone bouwput in een archeologische vindplaats met een uitzonderlijk verhaal over de eerste bekende kustbewoners van deze plek.
Er blijven nog vragen. Wie waren deze mensen precies? Waren de begraven personen familie van elkaar? Waar kwamen zij of hun voorouders vandaan? Hoe groot was hun netwerk rond de Noordzee?
Onderzoek naar onder meer DNA kan daar nieuwe antwoorden op geven.
Maar één beeld staat al vast. Lang voordat Koksijde een badplaats werd, voordat de Duinenabdij haar grote gebouwen optrok en voordat hier straten en politiekantoren lagen, leefden op deze plek mensen tussen duinen en kustvlakte.
Ze bouwden huizen, hielden dieren, gebruikten het land en begroeven er hun doden.
Dertien eeuwen later was één oplettende blik in een bouwput genoeg om hen opnieuw zichtbaar te maken.
