Op 12 februari 1989 lag op het strand van Sint-André in Oostduinkerke plots een potvis van 17 meter lang. Wat daarna met potvis Valentijn van Sint-André gebeurde, maakt de stranding uitzonderlijk. Het dier werd begraven met het plan om het ooit weer boven te halen. Dertig jaar later gebeurde dat ook.
Sinds september 2024 hangt zijn skelet in een speciaal voor hem gebouwde vleugel van het NAVIGO Visserijmuseum. Daarmee kreeg een gebeurtenis die in 1989 honderdduizenden nieuwsgierigen naar het strand lokte, tientallen jaren later een vaste plaats in het lokale erfgoed.
Een potvis krijgt een naam én een graf
De potvis spoelde op zondag 12 februari 1989 aan op het strand van Sint-André. Twee dagen later besliste de gemeenteraad van Koksijde unaniem om hem Valentijn van Sint-André te noemen.
De timing hielp uiteraard: Valentijnsdag viel op 14 februari.
Maar de omgang met het dier bleef niet beperkt tot een naam. Valentijn kreeg ook een overlijdensakte, doodsprentjes en een grafzerk. Daarmee werd hij een van de weinige gestrande walvissen die daadwerkelijk begraven werden.
Voor het zover was, bleef de potvis nog enkele dagen op het strand liggen. Hij werd streng bewaakt. Vooral zijn ivoren tanden waren waardevol en moesten tegen diefstal worden beschermd.
Intussen bleef het publiek toestromen.
De toeristische dienst schatte dat ongeveer 300.000 mensen de aangespoelde walvis kwamen bekijken. Voor Oostduinkerke werd de stranding in enkele dagen tijd een gebeurtenis die veel verder reikte dan het strand van Sint-André.
Op 16 februari werd de potvis door Koksijde vervoerd naar zijn begraafplaats op het domein van de abdijhoeve Ten Bogaerde.
Daar verdween de reus onder de grond.
Maar niet voorgoed.
Het plan bestond al in 1989
Bij de begrafenis was al voorzien dat potvis Valentijn van Sint-André later opnieuw zou worden opgegraven. Zijn skelet moest uiteindelijk tentoongesteld kunnen worden.
Daarvoor was geduld nodig.
Pas in 2013 kwam er een eerste belangrijke stap. Een team van de Vakgroep Morfologie van de Universiteit Gent voerde een proefopgraving uit. Een stuk rib, tanden en fragmenten van de schedel werden onderzocht.
De toestand van het botmateriaal bleek goed genoeg om verder te gaan met het plan.
Zes jaar later, in mei 2019, werd Valentijn werkelijk opgegraven. Dertig jaar nadat hij op het strand van Oostduinkerke was aangespoeld, kwam hij opnieuw boven.
De resten werden in twee grote delen uit de put gehaald. Ter plaatse werden ze verder verdeeld zodat ze vervoerd konden worden naar de Faculteit Diergeneeskunde in Merelbeke.
Daar begon een heel ander hoofdstuk.
Van begraven potvis naar enorme puzzel
Een walvis die dertig jaar in de grond heeft gelegen, hang je niet enkele weken later in een museum.
Aan de botten zaten nog resten van zacht weefsel. Die werden tijdens verschillende behandelingen verwijderd. Daarna moesten de botten worden gereinigd, ontvet en gedroogd.
Het proces nam jaren in beslag.
Na de behandeling van de laatste weke delen volgde ook een fase waarbij de botten gebleekt werden. Vervolgens lagen ze ongeveer tien maanden te drogen. Tegelijk moesten problemen zoals schimmel- en vetvorming worden aangepakt.
In 2021 begon wat letterlijk een enorme puzzel werd.
De botten werden opnieuw in anatomisch verband gelegd. Vooral de schedel vroeg extra werk omdat die beschadigd was geraakt. Ook ontbraken er delen. Een borstvin die bij de opgraving achterbleef, moest bijvoorbeeld worden gereconstrueerd met een replica.
In de zomer van 2022 was het skelet grotendeels opnieuw samengebouwd. Een jaar later waren ook de reconstructie van de schedel en de replica van de borstvin afgerond.
Terug naar Oostduinkerke
In april 2024 keerde Valentijn terug naar Oostduinkerke.
Niet meer naar het strand waar duizenden mensen hem in 1989 bekeken en ook niet naar de grond van Ten Bogaerde. Zijn bestemming was nu het vernieuwde NAVIGO Visserijmuseum.
Daarvoor was een bijzonder probleem opgelost: het skelet was simpelweg te groot voor de bestaande museumruimtes.
Het museum kreeg daarom een nieuwe vleugel die speciaal rond Valentijn werd ontworpen. Sinds 7 september 2024 kunnen bezoekers hem daar bekijken.
Opvallend is dat de lengte van het tentoongestelde skelet ongeveer 13 meter bedraagt, terwijl het dier bij zijn stranding ongeveer 17 meter lang was.
Van aangespoelde potvis naar strandattractie, van graf naar onderzoeksobject en uiteindelijk naar museumstuk: tussen die verschillende rollen zit 35 jaar.
Walvissen trokken hier eerder al massa’s volk
Valentijn staat bovendien niet alleen in de geschiedenis van Koksijde en Oostduinkerke.
Op 20 november 1939 spoelde in Oostduinkerke ter hoogte van het huidige Duinpark een vinvis van ongeveer 20 meter aan. Ook toen kwamen grote groepen mensen kijken. Het dier werd uiteindelijk door gemeentearbeiders in stukken gesneden en grotendeels verbrand.
Op 18 november 1994 volgde opnieuw een uitzonderlijke gebeurtenis. Drie potvissen spoelden aan op het strand van Koksijde, ter hoogte van het Zouavenplein en de Vredestraat. Een vierde dier werd op zee gezien en naar het strand van Nieuwpoort gebracht.
En op 26 februari 2004 spoelde opnieuw een potvis aan. Hij kreeg de naam Windekind, naar de strandsportclub in de buurt van de plaats waar hij terechtkwam.
De belangstelling voor zulke dieren blijkt dus allesbehalve nieuw.
NAVIGO verwijst zelfs naar een veel ouder kustverhaal. In 1827 spoelde in Bredene een blauwe vinvis van 27,5 meter aan. Herman Kessels maakte van de gebeurtenis een publiek spektakel. Het skelet trok daarna jarenlang langs steden in Europa en zelfs de Verenigde Staten.
Een stranding die niet verdween
Toch kreeg Valentijn een heel eigen plaats in die geschiedenis.
Veel aangespoelde dieren verdwijnen nadat de eerste nieuwsgierigheid voorbij is. Met deze potvis gebeurde het tegenovergestelde. Zelfs zijn begrafenis was eigenlijk een tussenstap.
Het strand van Sint-André werd de plek waar zijn verhaal begon. Ten Bogaerde werd dertig jaar lang zijn graf. En het NAVIGO Visserijmuseum werd uiteindelijk zijn vaste thuis.
Wie Valentijn vandaag in Oostduinkerke ziet hangen, kijkt daardoor niet alleen naar het skelet van een groot zeezoogdier.
Hij kijkt ook naar een stukje kustgeschiedenis dat in 1989 letterlijk onder het zand en daarna onder de grond verdween, maar nooit de bedoeling had om daar te blijven.
