De siphons van Oostkerke waren ooit veel meer dan een pleknaam langs de Damse Vaart. Op die plek kruisten twee grote kanalen elkaar zonder dat het waterpeil in de war raakte, en dat was in de negentiende eeuw een technisch huzarenstuk. Vandaag rijden of fietsen veel mensen er voorbij, maar vroeger lag hier een waterknooppunt dat mee bepaalde hoe de streek rond Damme, Oostkerke en Sluis leefde.
Waar waterwegen elkaar letterlijk kruisten
De geschiedenis begon toen België na 1830 zijn waterafvoer via Nederlands grondgebied verloor. Daardoor kampte het noorden van Oost- en West-Vlaanderen met zware wateroverlast. Daarom kwam er een nieuw afwateringskanaal van Zelzate naar Heist: het Leopoldkanaal. Alleen lag daar al de Damse Vaart, die voor scheepvaart belangrijk bleef. De oplossing was dus ongewoon, maar slim: het Leopoldkanaal moest onder de Damse Vaart doorlopen via een groot stenen kunstwerk, de siphon.
Dat eerste bouwwerk werd in de jaren 1840 aangelegd bij Oostkerke. Bovendien bleef het niet bij één kruising. Enkele jaren later kwam ook het kanaal van Schipdonk erbij, zodat op dezelfde plek nog een tweede siphon nodig was. Daardoor werd de omgeving een uitzonderlijk punt waar scheepvaart, afwatering en ingenieurswerk samenkwamen. Wie vandaag meer plekken uit de streek wil herontdekken, vindt ook verhalen op onze rubriek Verhalen van hier.
Niet alleen techniek, maar ook mensen van hier
Aan de bouw hing ook een hard menselijk verhaal vast. In de bron over Oostkerke duiken arbeiders op die van ver kwamen, onder meer uit Blankenberge, Bredene, Axel en Zelzate. Sommigen bleven hier een tijd wonen, anderen trouwden in de streek of kregen er kinderen. Er waren bovendien stakingen omdat de lonen te laag lagen, en arbeiders trokken zelfs naar Brugge om achterstallig loon op te eisen. Dat maakt van de siphons niet alleen een technisch verhaal, maar ook een verhaal over werkvolk dat letterlijk aan het landschap van hier meebouwde.
De plek kreeg later nog een zwaardere lading. Tijdens de Eerste Wereldoorlog lagen de bruggen en overgangen er onder Duitse controle. Bij hun aftocht in 1918 werden de twee siphons gedeeltelijk opgeblazen. Ook in 1940 werden ze opnieuw vernield, dit keer definitief. Daarom verdween de oude bootverbinding tussen Brugge en Sluis. Wat vandaag een rustige plek lijkt, was dus ooit een kwetsbaar scharnier in oorlog en vrede.
Waarom die plek vandaag nog blijft hangen
Net daarin zit de praatwaarde van de siphons van Oostkerke. Vlak bij het bekende restaurant De Siphon ligt nog altijd een naam die mensen herkennen, terwijl het oorspronkelijke bouwwerk verdwenen is. De plaatsnaam bleef, maar het verhaal erachter raakte voor veel inwoners op de achtergrond. Toch zegt die geschiedenis nog veel over deze streek: over waterbeheer, over de band tussen Brugge, Damme en Sluis, en over hoe snel cruciale infrastructuur uit het zicht kan verdwijnen.
Bronnen voor dit verhaal: HEY Knokke-Heist, heemkundige tekst De Siphons te Oostkerke door René De Keyser (Rond de Poldertorens, 1997), geraadpleegd voor historische en heemkundige informatie.
Plannen en foto’s zijn blijkbaar taboe bij Lokaal Nieuws.
Een absolute noodzaak nochtans.
De benaming ‘siphon’ is een eigen leven gaan leiden. Terwijl het helemaal geen ‘siphon’ was zoals wij die kennen van keuken of badkamer. Het ging hier namelijk om een ‘kanaalbrug’, een heel ingenieuze constructie. De Damse vaart stroomde over die brug, de andere twee kanalen eronder.
In 1940 werd de brug vernield door Franse soldaten, die dachten dat het om een strategisch belangrijk punt ging.